Notaris ook zelf kind van de (derden)rekening?

NVM-leden hebben op grote schaal gehoor gegeven aan de oproep om in eigen woorden  richting individuele notarissen aan te geven waarom zij aanscherping van de regelgeving omtrent uitbetaling aan derden, onwenselijk vinden. En met succes.

Binnen het notariaat is de discussie over de betaling aan derden flink opgelaaid. Daarbij wordt regelmatig verwezen naar de kritiek die vanuit de makelaardij naar voren is gebracht.

Dat is een goede zaak, want het is belangrijk dat ook 'de notaris in het veld' zich bewust wordt van de negatieve gevolgen van de voorgestelde aanscherping. Nog belangrijker is misschien dat die notarissen vervolgens ook richting KNB hun stem laten horen. Dus als er notarissen zijn die deze site bezoeken: Weeg alle 'voors en tegens' tegen elkaar af en laat uw stem horen!

Tot nu toe is veel aandacht geschonken aan de nadelige gevolgen voor de consument en voor de tussenpersonen. Dat, zeker op de langere termijn, de notaris zelf ook het kind van de (derden)rekening dreigt te worden, wordt minder belicht. Ik heb dan ook de indruk dat lang niet iedere notaris beseft dat de verordening ontwikkelingen in gang kan zetten waar het notariaat geen grip op kan houden.  

Verrekening honorarium van de notaris?

Zo wordt binnen notariële kringen vaak nog als min of meer vanzelfsprekend aangenomen dat de notaris zelf wel zijn honorarium via de derdenrekening mag blijven verrekenen. Relatief weinig notarissen realiseren zich dat de voorgestelde conceptverordening uitsluitend een uitzondering t.b.v. collega-notarissen bevat. Dat de concept-verordening uitdrukkelijk geen ruimte biedt voor betaling aan (de maatschap van) de notaris zelf, is geen 'slip of the pen' maar lijkt een goed doordachte beperking.

Ten eerste past een uitzondering voor de rekeninghouder niet bij de transparantie die met de verordening beoogd wordt. Het uitgangspunt is dat de cliënt zelf zijn betalingen dient te verrichten. De kwaliteitsrekening is niet bedoeld voor de rekeninghouder om zijn honorarium te verrekenen. Vanuit dat oogpunt bezien is het inderdaad veel transparanter als de notaris 'gewoon' een rekening voor zijn diensten stuurt die apart betaald kan worden. Voor de consument is het dan ook gemakkelijker om als hij klachten heeft, de rekening aan te vechten. Nu is hij vaak bang om de gehele overdracht op het spel te zetten.  

Marktwerking en vrije mededinging

Ten tweede (vanuit juridisch perspectief het belangrijkst): Als voor de notaris zelf een uitzondering zou worden gemaakt en voor andere bij de transactie betrokken beroepsgroepen niet, dan komt de vrije mededinging in het gedrang.

Immers de notaris verricht niet alleen wettelijke taken, maar ook niet wettelijke taken. In het kader van de laatste categorie wordt hij geacht met andere beroepsgroepen in vrije concurrentie te treden. Als de notaris naast zijn specifieke monopoliepositie in de keten, ook nog eens extra voordelen krijgt ten opzichte van beroepsgroepen waarmee hij in concurrentie is (denk bijvoorbeeld aan een lager debiteurenrisico), dan komt de verordening al snel in strijd met de wet. En als dat gebeurt zal de Minister van Justitie de verordening vernietigen. Het is voor het notariaat dan ook erg lastig om juridisch te onderbouwen waarom andere met de transactie verbonden kosten (bijv. courtage) niet, maar het eigen honorarium wel via de derdenrekening verrekend mag worden. Zeker op termijn zal ook het notariële incassorisico toenemen.

Geldstromen via notaris?

Een andere ontwikkeling is dat aanscherping van de regelgeving het draagvlak verkleint om de geldstromen via de notaris te laten verlopen. Er wordt streng (overheids)toezicht uitgeoefend om te voorkomen dat de notaris de derdenrekening niet ook voor zijn eigen kantoor gebruikt.

Als de kwaliteitsrekening van de notaris gereduceerd wordt tot 'tijdelijke parkeerplaats voor de koopsom rond de levering', zou een behoorlijk bedrag aan toezichtskosten bespaard kunnen worden door te werken met een centraal geregelde clearinghouse-constructie. Die constructie ligt bovendien in het verlengde van de argumentatie van de KNB om de regelgeving aan te scherpen, te weten: fraudebestrijding en preventie. Centralisatie van de geldstromen is een logische vervolgstap.

Imago

Uiteraard zijn er voor het notariaat ook voordelen aan het aanscherpen van de regelgeving. Een daarvan is dat door het terugdringen van de discretionaire bevoegdheden, de zwakkere broeders minder vatbaar worden voor al dan niet geoorloofde (economische) druk. Op zich zit daar wat in. Als je geen keuze hebt, kan je ook niet fout kiezen. Echter, door de notaris op die manier tegen zichzelf te beschermen, komt het accent te liggen op de kwetsbaarheid van de notaris in plaats van op zijn sterkte, zijn persoonlijke integriteit.

Andere oplossingen?

Makelaars, tussenpersonen  en notarissen zorgen er gezamenlijk voor dat og-transacties goed verlopen. Genoemde beroepsgroepen worden alle geconfronteerd met zaken als vastgoedfraude en belastingontduiking. De concept-verordening biedt een echte 'wij-zij'-oplossing met een hoog gehalte 'struisvogelpolitiek'. De insteek lijkt te zijn dat als betalingen buiten het gezichtsveld van het notariaat verlopen, er niets aan de hand is. De rest zoekt het maar uit.

Zou het niet veel beter zijn om gezamenlijk te zoeken naar een meer constructieve oplossing?  Juist omdat de financiële stromen rond de transactie via de notaris verlopen, is de notaris een soort spin in het web. Dat biedt ook transparantie, zij het in een andere vorm. Is de notaris nou echt zo kwetsbaar dat hij niet in staat geacht kan worden om zelf af te wegen of hij (soms) ook als overboekingskantoor wil optreden? Bovendien kan hij dan echt een bijdrage leveren aan fraudeopsporing. Wanneer hij 'de boel niet vertrouwt'  moet hij dat immers melden in het kader van de WWFT.

Natuurlijk moet een en ander ook vanuit notarieel perspectief bekeken worden. Waarom zou de notaris gratis als incassobureau resp. betalingsbureau voor andere beroepsgroepen optreden? Waarom zou hij daar geen rekening voor mogen sturen? Als de problematiek op een constructieve manier benaderd wordt, met als insteek dat wat onze beroepsgroepen bindt (en niet wat ons gescheiden houdt), moeten er betere oplossingen te bedenken zijn dan het inperken van de notariële verantwoordelijkheid om zelf af te wegen welke betalingen hij wel en welke hij niet verricht.

Kees Vlaanderen, senior beleidsmedewerker Belangenbehartiging bij de NVM 

> Brief Beleidsregel ‘beperking uitbetaling van gelden aan derden’ (13 april 2010)
> Brief Beperking uitbetaling derdengelden (23 november)